акс этган юзимга кўз ташлаб зимдан
негадир боққандек бегона ўзгага
чанг босган кўзгуда бирдан эскирдим

қаридим демадим қариш – жараён
мен эса бир зумда ўн олти эмас
ўттиз олти ёшдан қарардим ортга

нега ўттиз олти қайдам ғалаён
кўнглимдан қилдими буни илтимос
ақлим ўзиними солдими мўртга

ўлардек қўрққандим ўн олти яшар
йигитча ўшанда ўттиз олтимдан…
энди олтмишларда куламан аччиқ:

кўзгудан башара – садқаи башар
кинна солувчидек боққанда зимдан
у менга мен унга суфлаймиз: “Чиқ! Чиқ!”

менга харбийлар қулоқ солишади, темир йўлчилар, йўловчилар,
ҳайдовчилар елка қисиб мўмай пул сўрашади, қувишмиш қийин,
кейин бирданига станцияда байроқча тутган қўнғироқ чалар,
бу қўнғироқдан уйғониб кетаман энтикканимча, тер босиб. Кейин

ётган жойимда ўйлашга тушаман, нега бу узлуксиз туш
мана нечанчи тундирки қайтарилавериб қийнайди мени,
нима ҳақдайкин бу кеч қолиш, саросима, мағлубият, ичга ютиш,
нималарга шама экан, ё аломат бўлса – англатар нени?

бир қанча романим нашриётларда чанг босиб ётганиданми нишона,
бола-чақа улғайганида беш-олти танга орттиролмаганимданми огоҳ,
балки-да йўқолган юртдир, эришилмаган орзу-ҳавас, қурилмаган кошона,
ё-да ёшликдир ғиз этиб ўтиб кетгану кўздан йўқолган ногоҳ,

ёки Яссавию Сўфи Оллоёрнинг таъбирларида учраган кўчми,
сени ғафлатда қолдириб чангу тўзон кўтариб кетган карвон?
Перронда тураман. Изғирин. Дилдирайман. Кўзимда ўчмай
тушимдан ўнгимга қулаган нарвон…

лекин қариган саринг кўз хиралашиб, қулоқ оғирлашиб, ўша қуш тили
чуғур-чуғур шовқиндан ортиқ эмас экан деб ўйлаганингда -
ер лойга айланади, дарахт ҳам балчиқдаги соядан қутулиб,
ўзи билан ўзи овора бўлади – хоҳ индама унга, хоҳ инда…

буларнинг сен билан иши йўқ, бормисан-йўқмисан – буларга бари бир,
сув сенинг аксингни осмонга кўтарадими ё ҳўл ўрдакними –
бунда на зиёда маъно бор, на ортиқча таъбир,
кўр сувга сутдек тиниқ аксингдану уни булғаб кетган ўрдакдан суд нима?

оқил бўлиб яшайсанми ҳаётингни, галварз бўласанми – барибир хато,
бунга дарахт шоҳид, ит кузатувчи, лойда қолган из гувоҳ,
кўтариб юрган арзанда хаёлларингдан улар эмас, бош безгач ҳатто
“э воҳ”ни сен дейсанми, бўм-бўш шамолми, яна аллакимми – у ўша “э воҳ…”

Аввалига “перестройка” дейишти, кейинига “ускорение”ни қўшишти, бу қайта қуришу тезлаштириш тинчгина ҳаётти ағдар-тўнтар қилди, сўнгида мустақиллик дегани келип, дунё батамом оғдарилди-қўйди.

Ялғуз-отанининг уриштан кегин детдўмида бошпиртига тушиб қолғон номидан ҳам маълум бўлса керай – қишлағида рус тили-адабиятини қирқ йилча дарс берип, эндигина пенсияга илашкан пайти. Пушкину Гўгулдан тортип, Талстою Дастаепский, бияғига Чехўпу Бунин китоплариди мактап китопхонасига падарка қилип, онови адабиятти залвор юкидан озот бўлғон палласи. “Мови адабияттан ўзбекларгаям жичча юқтирсамми?” деб, мемуар-пемуар. чамалап юрғон дамлари.

Ўнаши пайт, денг, бўш қоған қўлларига бир-экки ўзбек журнали илашип қолди. Бирида Чўлпон деганни рўмонини ўқиди, башқасида Питрат деганни драмасини. Ажап! Буларинг Пушкин бияғда турсин, Арцибашев-хорамини ҳам билишаркан. Питратини кўпам тўғатмадию Ялғуз-ота, оновиси анжанлик бўп чиқти. Водийлиймасми, Ялғуз-отанинг ўзидек ҳар бир сўзди чертип-чертип ишлатаркан. Беш кетти Ялғуз-ота оновисига.

Омолекин китаптарди қўйиб турайлик-та, бояғи издан чиққан ҳаятка қайтайлик эла. Эндигина аяғини узатиб болишка янини қўйип ётаман деганида, биринчи бўп катта қизи Шодия хотиндарди касаллиғига чолинип эккита майдасини ятим қолдирдию, Ялғуз-ота юрагини дарз кеттирип, узилди-қўйди. Онови эккита есирди Ялғуз-отанинг тўнғичи – мелиса Опарин боқип олса-да, эккови нуқул каттададасиникидан чиқишмади. Боламасми, жўнгина мактапига унисига попка керак, мунисига – пўрма, мовисига галстух, оновисига – сиркўл дегандек. Тоза қоқишди чолди пенсиясини!

Тўнғич ўғли Опарин-мелисани демадикми, бояғи мустақиллик бошланип қолип қўлида сержон бўп ишлаб юрган иниси Запар мелисаликди ташлап исломга кирип кетти. Марғиланданми, Ёзявондан бир тўра чиққан экан, ўшаникига борип мурит тушти. Хотин-балачақаси тағин кимга қолди – Ялғуз-отани чалажон пенсиясига. Акаси Опарин мегалкалик мошинида борип Запарни тоза сўкип келган экан, пойда бергани йўқ эла: “Яхшиси сизам тақвога киринг, қарз бўғон қазо намозларийзди ўқинг!” – деп, роса жиғига тегипти, хунаса!

Бияғига Шўлўхипти “Тихийдўни” бошланди. Ака-ука бири-бирига қаст қилип экковиям бир-бирига қарши. Опарини: “Мен буларди барини қоматаман! Буларинг черещур текинтомоқ вохобий!” – деп деваласа, оновилар: “Мелиса зоти борки – жами муртад! Вақти келип буларди эшакка тескари миндирамиз-та, водийдан ҳайдаймиз!” – деп патвою-листопка чиқоришти. Арада Ялғуз-ота роса куйди. Опаринига: “Сен бола ичканни қома, чичканни қома, худо деганнииям қомайсанми?!” – деп кайиди. Кейин онови тўрани олдига борип: “Сизам китоп-питоп ўқиғон одамга ўхшайсиз. Хотин-қозонди майда-чақаси минан ташлап ислом қилиш тўғриданми?!” – деп, ўзи сўраққа тутти. Тўрангам ёлғон тўралардан эканми, миқ этмай пияласини чертаверди. Ялғуз-ота: “Ўғлимди опкетай!” – деса, башқа мишиқи муритлари: “Ўғлийз толага чиқип кеткан!” – деса бўладими! Мови тўра буларди ўзларини эшшакдек тоза ишлатаркан-та! Калхўччи ўртағлардан баттар…
Мегалка ярдам бермаган ерда Ялғуз-отанинг жўнакай сўрағи ярдам берармиди?! – бўш елип бўш қайтти ҳазратимизнинг ҳузуридан чол.

Майли, отасининг томорқа толасида тиқ этип кетмон урмаган Запари зшонининг тузида эшшакдек ишласа ишлапти-та, бу аҳмақти ишлаткан тўрамга тасанно-э! – бирақ йил ўтип монови аҳмақларди сониям кўпайдими – водийди исломоботка ўргилтирамиз деп буларинг мелисаларди қира бошласа бўладими!
Оввалига Намангонда биравди бошини олип кетишти, кегин башқа ерлардаям мелиса уруғини мурунги ҳузур-ҳаловати қолмади. Ялғуз-отанинг тўнғичи Опаринам ўпкасини босолмай беззиллаб қолди. Қайта: “Онови хорами ўғлингди қомайман!”-га тушип қолди. Ялғуз-ота: “Мовиларингди ятим қолдирип нима қиласан?!” – деса, – “Касопатинг буларингди етим қип бўғон!” – деб жеркиди.
Ялғуз-ота беилоч яна эшонтўрамди олдига отланди. Ўзиминан жапо чеккан жабрдийдалардан бирини еталади. Баяги Шўлўхипти ўқимаганми – увақ-ушакти кўргач саллотмисан саллотлардиям юраги маска-ёғдек эрип кетаркан, онови энангдискайди чарм торткан бети амиркон махсидек юмшаса зора! Қаяғда дейсиз! Дорвоза тагида буларди тутволип: “Сиз ўрисларди бедин китобини ўқип диндан чиқип кетган мулхидсиз!” – деса бўладими! “Раҳматли энангди ўрис сикип ўристан тарқаган хорами экансан-та!” – деп янидаги ушаққа қорамастан сўкти бу хезди Ялғуз-ота. “Сендақалар ислом бўлсанг – копир бўлип ўтай!” – деп неварасини элаштирганича тўра-пўрасиниям бир чекка қўйип, арқасига қайтти.

Ўнаши пайт чинакамига қома-қома бошланип кетти. Мелисаю Опарин бир бўлип диндорларди испискалап қомади. Буларди арасида Запарниям қомашти. Белингдан отилган уруғингмасми, юрагин қисиларкан, роса қистади тўнғичи Опаринди Ялғуз-ота: “Ке, оновиларингди уйимга кўчиртирай-та, ерини сотип пулини кўтарай, сен оралашип укангди турмадан чиқорип бер!” Опарини узақ унамади, омолекин онови ҳавлиди пули қўлига теккач зўрға кўнди-та, пулди анжанлик поракўрарга узатятканида, ўзи эсонбеди қўлига тушип, ўзи қомаладиган бўп қолди.

Бир куни денг Ялғуз-отанинг ҳавлисига нахт ўн киши қўли арқасига бағланган Опаринди еталап кеса бўладими! Она уришти уни отасини оллида, она тепкилашти! Бекитған пулларингди топасан, хорами! – деп депсашти уни. Опариндан ун чиқмовди, Ялғуз-отанинг ўзига ёпишишти: “Сен сассиқ чолдиям оборип қомаймиз! Соқолингди турмада чиритамиз, қани ўғлинг берғон пулди топ!” – деп ўдағайлашти, кекирдакларди чўзишти. Опарин отасини яқлай деса, қўли арқасиға бағлиқ эмасми, тумалатишти уни. Оғзи-бурниди лахта қон қилишти. Чолдиям бири бўғди, бири тепкилади, майда-чуйдаларди қий-чуви демаса, хорамзадалар Ялғуз-отаниям қонға белашарди. Пўхтиям тополмай, бари қон йиғлаган Опаринди аптобусиға солғонича кўздан ғойип бўлишти. Аши бўйича кўрмади Опаринди Ялғуз-ота. Ашинчалиқ омонат экан мови дунё, ашинчалиқ омонат экан кечаги мелисалигингу, бурунғи важоҳатинг. Юраги зил кетти ашиндан кегин чолди. Кимди олдиға боришти билмай қолди ашинда Ялғуз-ота. Опаринди кечаги ўртағларидан биттаси тониса уни энди…

Аши дамда чолди кенжа ўғли Қуванч: “Буларингга катта пул керак энди!” – дея, элу-юрт кета бошлаган Рассийга отланди. “Ке, қўй, энди сенам қомалипми узақларда йўқ бўлип кетмагин!” – деп роса қўймади кенжасини чол, оммо буларинг энди қулақ солишармиди қарип биткан отасига. Баягина туғилган эмизак жижисинию, яна бўғоз бўлган хотинини Ялғуз-отасига ташлап, ашиниси ҳам Ёқутиск деган Сибирга кетти.

Ашинда ким қолди Ялғуз-ота минан – Ўш тараптан эрини эртарақ Қозоқистонга жилдирган ўртанчи қизи Ҳаят. Товуғу-жўжаларди арасида тек хўроздек бўпқолди ота. Роса қийланди деса, онови майда полапонларди айтмайсанми, бирини чариғини бири толашип оч-яланғоч янги ҳаятка қадам қўйишти буларинг.

“Менам катта бўсам Рассийга борип катта мошин опкеламан!” – деди мишиқилардан бири. “Буларди энди ўриччага ўргатинг!” – деп қистади буларди тирик-бева қолган аялари. Бир яғдан маҳалладаги мачитта Каломуллони ядлаган ашиларингга Ялғуз-ота эсидан чиқаёзган рус тилини ўқита бошлади. Нос қоғазга қопкеткан Гўгўлди “Шинели” минан Чехўпти “Палата нўмер шест”ини пус-путунлап ҳижжа-ҳижжалап ўқитти.

Бекар қиғон эканми ашини, нуқул энди апгор ҳаятини ўнаши “Шинел” минан “Палата”га ўхшатти чол. Бирақ беш-олти йилдан бияғига қўлига китоп олмаган эмасми, кўзи ўтмаган ерда манови Гўгўл минан Чехўпти невараларига ўқитип, унутилган ажип бир дунёди охтарип-охтарип тағин топкандек бўлди.

Аши қишти тоза қийланип ўтқазишти. Кўмир йўқ, кунига экки матта ғўзапаяю тамакипая устидан тезак яқип қоват-қоват кўрпаю-кўрпачаларға ўралип ётишти. Еганиям қаткан нону шама юқидек суюқ чой бўлди. Оғиздари энди кўкатка етканида Ялғуз-ота уҳу-уҳу йўталип банисага тушип қолди. Оновиларди барини қизи Ҳаят боқти. Бирини янига солип кетмон чоптирди, башқасини келиндар минан нон ёптирип бозорга юғуртирди. Банисадаги отасиниям, қамағдаги акаларини ўзи кўрип турди. Энди мови яғига турмасам керак, – деп, “Палата номир шест” қилип, экки ой банисада қопкетти Ялғуз-ота. Дорини кучи деса – дорини ўзи йўқ, ўлай деса ўлмаганиданми зерикип, ахир йўталини жичча устидан шувағлап боҳорди ярмида уйга қайтти Ялғуз-ота.

Қайтти-та, мовиларинг менсизам камбаҳолликта эса-та тураверишаркан деган мунгли ҳаялди қучти. Йўғ деганда ўриччаниям, бири-бирига онови носқоғаздан қопкеткан китопларди ўқип, ўрганволишипти даюслар. Бири каттададасига мақтанип “Ёсинди” ўқиса, бириси шариллатип “Народний ислова” деган газитти ўқияпти! Ялғуз-отанинг юраги шиғ этти аши дамда. Буларди баригаям энди кераги қолмапти-та чолди…

Ашиндақа ўйлардан қисилип юрганида, қўққистан онови Ёқутисктан телепўн бўпқолди. Кенжа ўғли Қуванч: “Казинўда 35 минг дўллир ютқазип қўйдим. Ё пулиди қайтаришим керак, ё калламди олип кетишади!” – деса бўладими. Бунисиниям шўринг қурғур Ялғуз-ота Дастаепскийдан ўқимаганми, аттанг! – деди ўзига ўзи, ўртанчаси айтмиш: ўнаши ўрис китоптарди нуқси урмаганмикан уни – китоп кетидан китоп, қисса ортидан қисса тушаверса мови қариған бошиға…

У қилди, бу қилди, Опарини қамағдан чиқса ўз уйимди бўшатарман деп, тўнғичини қўшни оиласиниям ўз ҳавлисига туширип, уларди данғиллама уйини қирқ мингга сотти-та, ички белвоғига ўттиз бешини бойлап, экки мингини ўзи минан йўлкирага олди-та, қолғонини Ҳаят қизига тутқазип, ўзи онови Ёқутискка йўлга чиқти.

Энди йўлди азобини айтмай қўяқолай. Бирисига эланди Ялғуз-ота, бирисига: “Вей, бизам аравакаш-та!” – дея, онови майда дўллирдан улашти, бирисига дуо ўқип ижобатини олди, ишқилип Навасибирга учти, Навасибирдан ўрисдиям ўз адабияти минан эвлап, Кираснаярга, аттан эса Ёқутискка етип борди. Йўл беҳаловатлигида кўкрагидаги йўтали қайта қўзиди, белу-путида безу-боти, ўлар бир ҳолда этини судрап мовиларди зимистон қоронғисида тарашадек қаткан қўлида бир парча қоғаз минан Қуванчи ижара турғон кавактирга кирип борди.

Эшикти қоқай деса тамбаси йўқ, белидаги чуспичағиди сопи минан бир-экки урғонди, эшик қия очилди-та арадан бир ўрис хотин мўралап чол қўлида пичағди кўрғоч дод-вой кўтарип, эшикти Ялғуз-ота бетида шарақлатип ёпса бўладими, хунаса! “Хуй, сенға тегмайман!” – дея ўриччалап: “Хуй, тебя не трогаю…” – деганини билади чол. Кавктирдан аюҳаннос кўтарилип, бир зумдаяқ қўни-қўшниси чортараптан ёпирилип кетса бўладими! Тўрттами-бешови бир бўлип чолди пичағ ушлағон қўлиди қайирип ерға тиз чўктиришканида, онови хотин ёпқан эшиктан майкачан Қуванчи чиқип келса-чи! Буларди арасида муллоси бўлиптими – Ялғуз-ота қораса ўртанчаси Запардек соқол-мўйлавди отасиникидан узун қилиб селкиллатяпти. “Вай, не трош, мая папаша!” – дея зўрғаттан онови маст-аластларди мушти-тепкисидан қўтқарип қолди. “Довай, абмивайт будим!“- деп тағин қисталақларди отасидан мурун кавактирига бошлади.

“Буларди закондари башқача-та!” – деп ўлардек ичишти – арада отаям бурчактаги бир болишқа суёнип мудрағонича қопкетти. Бир пайит уйғанса мовиларди бари тумолап ётипти, арасида эса онови қанжиқ хотин…
Устихонлариға совуқ ўтип кетиптими чолди, хийла титради ашинда, безиллап кетти. Ўқиғон китопларидаям мунақасини кўрмағон эди.
Бомдотка яқин Қуванчини пича туртип-пуртип уйғатти-та, қулағига пичирлади: “Мови пулди нима қиламиз?” – “Қайси пул?” – деп чўчип уйғанди Қуванч. – “Сен истаган пул-та! Ўттиз беш мингинг…” – “Э, апкелдийзми?!” – “Йўқса-чи!” – “Менга беровринг!”
Ялғуз-ота тўни устидан бағланган қийиғини чечип, ичидан яхтагига бағланган яна бир қийиқди ёзди-та, кенжасига тутқазди. “Нахт ўттиз беш минг дўллир!” Қуванчнинг қисиқ кўзлари моштек очилип: “Беровринг!” – деди-та, чорсига ўралғон пулди санамай, ётяпкан еридан турди-та: “Мен қарзди топширип келай, мови келин сизга қорап туради!” – деп, онови шаққилағон манжалақига имо қилғоч, бир дам ўтмай кўчага чиқип кетти…

Қишлари буларди куни хеч яришмас экан. Хийлагача буларди теразаларида осмон пайдо бўлишини кутип ётти Ялғуз-ота. Моновиларди нас босканиданми, кеча бутмас эди, бир янидан эккинчи янига оғдарилип этлари тўнгди чолди. Охир бўтана бўлип оновиларди маст дамидан буғланган теразага нур тушти, кўкмак осмон кўрингандек бўлди. Китопларди қайсинисида эди аши туйғу? Дастаепскийди “Записки из мертвого дома”сидамиди? Бировди туйғусини бутун умр туйғу қилип юрганидан ўсал бўлди ашинда Ялғуз-ота, қарипману – қуйилмапман, – деп ўйлади ўзича. Бутун умримди аши китопларга ўлчап солипман, – деп хийла куюкти. Найлайимди невлай? – деп хижил тортти. Оммо ўнаши ўйловлариға на моновилар уйғанип тасалли беришти, на ўзини ўпкаси босилди. Дили пора бўлди, жигари сел кетти, охтарип-охтарип ҳеч қаеттан юпанч топмади.

Бир маҳал бетида битта туки қолмай қиртишланган Қуванчи ҳовлиқип кўчадан қайтти. “Ота, – деди дўрддайган лабларини шалоплатип, – мовилар турмастан экковимиз жилишимиз керак! Йўлда барини сизга тушунтираман!” – деди. “Паста, – деди, – мошин кутип турипти!” Ялғуз-отани бетини ювишка ҳам қўймай, ёткан еридан бетаҳоратлигича мови супадек тўрт аяқта турган уй олдидағи мошинға ўтқазип ях боскан кўчалар бўйлап аллақаетка олип кетти. “Айттиму, жилмасак бўлмайди, – деп айропутка олип борди, ҳаш-паш дегунча туновги дўллирларига эккита белат олип Ялғуз-ота самалўтка чиққач билса кимсан-ким Маскўпка учишти…

Ялғуз-ота теварагига қораса нуқул ўзини халқи: ўзбегу-тожигу-қирғиз. Ё ёқуттарди қирғиз деп билиптими, йўқ-та, қулоқ тутип боқса бари бир-бирига: “Аябай турамес!” – деп кетишяпти. Нимаси тўғри эмас экан? Булардиям монови Қуванчига ўхшап бир ишкали бордир-та, – деп қўяқолди ашинда чол.
Тоймачоқ тойгалар устидан учишти. Жичча томоқтан кегин чолди эндигина мудроқ босканди, онови: “Аябай турамес!” – дегон қирғиздар қий-чув кўтарип самолўтти шопирини чақирип қолишти. Униси қораса, матўрди кўтидан қоп-қора тутун чиқип ётса-чи! Самалўтта тапир-тупур бошланип кетти: “Ҳамманг бағла ўзингди!” – деп камандир бўйруқ берди. Томоқ ташиган жувондар: “Бошингди моновнақа қип тут!” – деп қирғизу-тожику-ўзбекди экки эгишти. Билгани “Ло ҳавла”ни ўқиди, нодони “Бўжи-бўжи!” – деп ўриччасига дод-вой қилди.
“Мана ўристи илмиҳолини қилип, ўристи ерида ўристи қўлида ўладиғон бўлдим!” – деп ачинди ичида Ялғуз-ота. Биравга юқтирмоқчи бўлғони ўзига юқти чамаси… Оммо кими типирчилади – Қуванчи: “Ота, -деди, – мендан рози бўлинг!” “Ота, – деди, – дуоизди тезрақ қилинг!” “Ота, – деди, – насиямди узмастан қочтим!” “Ота, – деди, – гунаҳларимди кечирип қўясиз!” “Ота, – деди, – болишингизди менга беринг, тирик қолсам мен тирик қолай, ҳали ёшман, сиз ошингизди ошап ёшингизди яшап бўлдингиз!” “Ота, – деди, – қолган-қуткан пулингиз бўлса менга беровринг!” “Ота, – деди, – қўрқяппан, онови жувон минан ер алмашинг!” У деди, бу деди, ўз отасини онови жувонга олмашти.
Энди буларди барига тескари ўтирар экан, Ялғуз-ота бирма-бир болаларини эслап чиқти. Опарини ҳозир қомоқта, Запариям турмада. Шодияси ўлип кетти. Эсиз булардан қоған етим-есирдар. Кенжаси мовидек бўптурса! Ёлғиз Ҳаятидан ялчипти Ялғуз-ота. Бошқаларига қораганда сассиз-товушсиз эди ўнаши қизи. Кўзга илинмас. Эсласа қоғанларди арасида қандай қилип бўйи етип қоғанию, Ўш тарапка турмушка чиқип бола-чақа қиғонинии билмай қолган экан отаси. Энди эса бариға тоғдек суянчиқ. ашиниси – Хаяти…
Қизини эслап хийла кўнгли ёзилди чолди. Аши дамда самалўт бир селкинип осмонга оғанади. Дод! – деп чинқирди одамзот. Ит эгасини танимай қолди. Боғач сандиқлардан тўрваю-тугун қулади. Аши дамда муаллақ осилип қолди дунёю, одамзоту, Ялғуз-отанинг ўзи… “Аросатим шу экан-та” – деп ўйлап қўйди чол ва ўлим олдидан шаҳодатини келтирди. Жилла қурса Ҳаяти қоляпти-ку бу дунёда…

Локин осмондиям қовати бор эканми, ё мусурмондарди ноласи Худога етип малаку-париштасини жўнаттими, ҳовода қулаяткан самалўт темир каравотта сакрағон боладек бир сапчиди-та, оқпар булутларди қаноти минан савалап ўзини қўққистан ўнғлап олди.

Ашинда булар Маскўпка эмас, Сургут деган ерга қўништи…

Тирик қолишканиданми бирам чиройлиқ кўринди кўзларига Сургутти кўк рангларга безалғон айропути, ё чинданам Маскўптан қолишмас эканми аши шаҳар: буларди барини қўл-қўл қилип айропут янидағи тўрт қоват гастинсага элтишти, экки кун уч маҳал овқат тортишти. Учиничи куни эса: “Баринг энди Маскўпка кетасан, самалўтинг тайёр!” – деп отлантира бошлашти. Ашинда жини тутти Ялғуз-отани: “Самалўт-памалўтингга қўйдим, ўлсамам самалўтингга ўтирмайман энди, мени поизга солип Ҳаятимми оллиға жўнат!” – деп қистади Қуванчини. “Биз томонга мови ердан поиз йўқ, Маскўптан солип юбораман” – деди Қуванчи. Чол унамади.
“Йўмасам сиз маши гастинсада туриптуринг, мен Маскўпдаги ишларимди бутурай-та, бирси куни қайтип экковимиз уйга жиламиз” – деп Қуванчи отасига беш юз дўллирди берди-та, онови тожик-ўзбек-қирғизди қоторидан қолмастан Маскўпига учип кетти.

Лаллайип ишонипти ашинда Ялғуз-ота. Учинчи кунияқ ҳайдашти уни гастинсадан, тўлаган пулинг тугади, – дейишти. Қўйнида қора кунига бекитип қўйғон эккиюз дўллири минан тугунини кўтарганича очиқ кўчага чиқип кетти чол. Совуқ шаҳарди айналип-айналип Об дарёсининг бўйидаги туркона минораю янгиттан қурилғон мачитти кўрип қолип аши ерга юрди.
Мачит дегани иссиққина экан, экки ракат номозидан кегин путларини ёзип деворга суянғонича бироз мудрап олди чол. Аши куни хуптондан кегин бир қоронғи бурчакка биқинип мачитта ётип қолди. Саҳар уни мачитти сўписи топиб роса жавради: “Издес тибе ни гастинис!” – деп қувмақчи бўлди. Шовқинига ичкаридан ясанип-тусанган имом чиқип келди. Ялғуз-ота қораса шугурки таторлардан экан, буларди Сургутида ўғли Қуванчти кутаятканини айтип берганида, онови сўпидан ожратип олди-та, ке, қўй, – деп, чолга қоровулхонадан бир ятоқ тайинлап берди.
Оммо бир ҳапта ўттики Қуванчи қайткани йўқ, ўн куни ўтти – кашки кенжасидан хабар келса. Ҳар куни чол мачиттан айропуттаги гастинсага борар: оввалига ашиттаги маъмуралар одамга ўхшап: “Йўқ, ўғлинг келмади”, – деп жовоп берар, кегинига эса: “Бу чол сасип кетипти, ичкарига қўйма!” – деп қоровулларига буйруқ берип гастинсага киритмай қўйди. Энди Ялғуз-ота илиғлашип қолған кунлари гастинса рўпарасида мўлтиллап ўтирар, кирғон-чиққонларди арасида Қуванчи кўринип қолармикан деп умидланар, бирақ кун кетидан кун ўтар, онови татор Ҳазраттан айрвошлаган пуллари чачилип-чачилип бутуп борар, Қуванчини қораси эса ҳаргиз кўринмас эди.
Чол энди йўл-йўлакай айропут исталавўйларида шашилғон одамдардан қоғон-қуткан бурда-сурдаларди ер, аши айропутти ҳожатхонасида қўлида истикони минан кирип имкон қадар мустаҳабини қилип олар, бирақ эгнидаги кири ойлап олмашмагани тупайли ўзининг сассиғлиғидан ўзи уятса-да, нима қиларини билмастан аши ҳолда яна бир мачитнинг қоровулхонасига, бир айропутти меҳмонхонасига қатнарди.

“Одамди борадиғон ери бўмаса ямон-та” – деган Дастаепскийди эслар экан, буларди балоси келип-келип менга тушса бўладими, – деп ўз-ўзини билар-билмас кайирди Ялғуз-ота. Кашки биринчи кунияқ поизга чиқип Тумен бўлса Тумен, Навасибир бўлса Навасибир қилип уйига кетмайдими! Шунча яшка етип бўқи тенги кенжасига ишанадими?!

Экки ой дегонда ҳам Қуванчи қайтмагач Ялғуз-отани чўзилғон ижараси онови Ҳазраткаям оғир ботти чамаси: “Мин, – деди, – урис чирковидаги поп блян сюйлаштим. Сини оларға ҳазир. Синя тикин суп бирялар!” – деп мачитти юк мошинига солип шаҳар чекидаги бир черков қошидаги хайрияхонага элтип ташлаттирди. Уйсиз чолу-кампирдарди уйи экан чамаси, уларди арасида “кийим-кечагинг сасип-битлап кетипти” – деп, нимадан бошлашти дегин, ювинтирип чопону-чорсисини онови тугунга бағлап, эски-туски кастим-шим беришти-та, тугунди барини кўзини олдида ўтка ташлашти. “Дўзаҳта куйдинг, Ялғуз!” – деп қўйди эла ўз-ўзига чол, монови ўрису-хонти бобишка-дедишка қоторига қўшиларкан.

Аши кундан бошлап Ялғуз-ота “Ялгуся”га айналди. Бошида томи, ўнгида таоми, кечқурунлари эса ўристи ур-тўпаланг телевизўри ярақлаган ўрис ҳаяти бошланди. Буларди энди кўча-кўйга чиқармас, кенжаси айропутка келдими-келмадими, билмас, ҳар чошгоҳ овқаттан кейин мактаптан майда-чуйда келип буларга бир Талстўй, бир Дастаепский, бир Гўгул, бир Чехўптан ўқишарди. Болалигидаги детдўмини эсларди ашинда чол.
Палакти чарҳи айналип-айналип тағин ўз ўрнига қайткандек эди. Бирақ тақдирга тан берса-та, кўнгли қурғур тинчимасти Ялгузга айналғон Ялғуз-отанинг. Узағдаги Ҳаятини эслап кўнгли аҳён-аҳён қисиларди. Кўнгли қисилганича бор экан, ёзга чиқип Ўш тарапларда тўпалангу қирғин-барот бошланганини телевизўрда кўрип қолди чол. Кўнгли ёмон ачишти ашинда. Буларди барига эланип: “Мени қўйворинглар барака топкурлар, тиланчилиқ қилсамам уйимга етволай!” – деди, бирақ буларди биронтаси тил уқса-чи. “Ҳамма у ердан қочяптию, сен у ерга қайтасанми!” – деп калака қилиштими, аяштими, ким билсин. Ўзини яқай деса – юрагида мусурмончилиғи ўчмағон, буларга ўт қўяй деса, монови турмаданам баттарига қомайди…
Охир азобига чидамай ёзди бир куни қочти Ялғуз-ота ўристи аши хайрияхонасидан. Тун бўйи ўлик шаҳарди бир чекидан эккинчи чекига – айропути қадар пияда юрип, саҳарда онови гастинсага кирип борди.
- Ўғлим келдими? – деп сўради уйқисирағон қоровулу маъмуралардан, бирақ кашки буларинг ўғли Қуванчти билишса…

Аши куни Ялғуз-ота Сургутти вакзолига борип тиланчилиқ қилди. Аттан уни мелиса қувди, башқа гадойлар сўкти – қораса йиққани – майда чақа. Етса бир бурда нону бир истикон чойға етадиғон. Вакзолдан берирақта аши чойи минан нонини қилди-та, ёзди куни эмасми, ке, иш-пиш топсам-чи, – дея экки-уч кун иш истади. Дўканларга кирип гирузчик бўлай деди, қурилишларға борип кирпич ташийман деди. Бари кулди чол устидан: “Ўлиб қолсанг кўмиши бизга юк бўлади” – дейишти. Иссиқ жон экан, аши кунлари иш қидирип бировларди қоғон-қуткан овқатидан ҳам маҳрум бўлғон Ялғуз-ота кечалари мусорний яшчиқларди титкилап қоткан-суткан нонди сувга ботирип шимип-шимип дарахт панасидаги искаминкаларда ўтқазди.
Ўтка урди, чўққа урди ўзини, бало бўлғони йўқ ашинда. Ноилож бир ой дегонда чурип-сасип тағин оввалги ўрисхонасига қайтти Ялгуся.

Мен уни ана ўша хайрияхонада учратдим. Инглизларнинг ВР нефть ширкати Сургутга йўл олар экан, мени ўзларига таржимон сифатида олишган. Сургутда иш музокаралари тугагач, “Сургутнефть” казолари ўзларининг хайрия ишларини кўз-кўз қилмоқчи бўлишдими, бизларни ўзлари хомийлик қилган хайрияхоналарининг бирига олиб боришадиган бўлишди. Ана ўша ерда туйқусдан Ялғуз-отани учратиб қолгач, хайрияхона маъмурияти билан зўрға келишиб, кечаси уни меҳмонхонамга олиб келдим-да, тун бўйи мижжа қоқмай бошидан кечганларини тинглаб ўтирдим. Мен ўзимни рус адабиётининг билағони, қолаверса меросхўри сифатида билардим, бироқ рўпарамда бу адабиётни яшаб чиққан, яшаётган одам ўтирарди…
Эртасига Ялғуз-отани қайтариб хайрияхонага элтиб қўяр эканман, уйига етиб боришга етарли қилиб пул қолдирдим, лекин у уйига, ўз Ҳаётига қайтдими, ё вафосиз кенжаси Қуванчини кутиб хантию-русларнинг черков қошидаги хайрияхонасида қолдими – билмадим.
Ялғуз-отанинг ўзи айтмиш: “Биравди умрини билип бўлармиди. Бияғи турғон-биткони ўрис адабияти…”

кўзойнак калитлар ойнада тўр
қоронғу узоқда поезд дукири дук-дук
келажакдан бирор нарса кутишга юрак тор
кенг дунёнинг ҳузурида ўтирибсан тек

ўтиради дафтарига тикилиб у
куюкмайлик ўзига ёт кимсага биз
калимага тили келмай тиқилиб ё
болдиридан юрагига кўчибди без

кўнглим тусаган нарса кам…

* * *

…душанбадан кейин сешанба сешанбадан кейин чоршанба
(тиш дўхтирга чиқиш) чоршанбадан кейин пайшанба
пайшанбадан кейин (мошинага бензин қуйиш) жума
(жуманамоз) жумадан кейин уфф шанба
эрталабки одатий бозор сўнг серқаймоқли чой ва
боғда Trent боғида сайр
ҳаш-паш дегунча яна якшанба ўтиб душанба
душанбадан кейин сешанба сешанбадан кейин (спортзалга
боришни унутмаслик) чоршанба чоршанбадан кейин
пайшанба (бир ҳафталик қилиб ош дамлаш) пай-
шанбадан кейин жума ой кетидан ой
рўзадан рўзага қадар одми ҳаёт…

2

…мўъжизавий телефон қўнғироғи кутилмаган хат
ҳаётингни остин-устун қилиб юборувчи ҳодиса
шеър ёзишга ундовчи ногаҳон муҳаббат
фожеами қамоқми уруш келавермас экан ҳа деса
дуоларингда-чи бемаҳал ўлимдан бало-қазолардан
суву-ўтдан ўғридан турмадан Ўзинг сақла дейсан
бу шеърни ҳам чоршанбадан кейинги пайшанбадек ёзолардим
томдан тараша тушгандек тўхтатмаса шу ерда қофия десант